اختلال چند شخصیتی یا اختلال تجزیه هویت(نحوه درمان+توضیحات کامل و جامع)

اختلال چندشخصیتی چیست؟

اختلال چند شخصیتی، که به طور علمی اختلال هویت تجزیه‌ای (Dissociative Identity Disorder – DID) نامیده می‌شود، نوعی اختلال روانی است که در آن فرد بیش از یک هویت یا “شخصیت” مجزا را تجربه می‌کند. هر شخصیت ممکن است نام، سن، جنسیت، رفتار و حتی سبک صحبت خاص خود را داشته باشد و این شخصیت‌ها ممکن است آگاه از هم نباشند یا در برخی موارد با یکدیگر تعامل داشته باشند.

این بیماری در گذشته با عنوان اختلال شخصیت چندگانه (Multiple Personality Disorder) شناخته می‌شد و امروزه، بر اساس به‌روزرسانی‌های علمی و روانشناختی، اصطلاح “اختلال هویت تجزیه‌ای” اکنون دقیق‌تر و پذیرفته‌شده‌تر است؛ زیرا تمرکز اصلی آن بر تجزیه یا گسست هویت و حافظه است، نه صرفاً تعدد شخصیت‌ها.

اما این اختلال چگونه است؟ افراد مبتلا به DID ممکن است به طور ناگهانی بین شخصیت‌های مختلف جابجا شوند، بدون آن‌که خودشان متوجه این تغییر باشند. این تغییر می‌تواند به دلایل مختلفی مثل استرس، ترس، یا شرایط محیطی رخ دهد و همچنین هر شخصیت ممکن است کنترل کامل فرد را در دست بگیرد و حافظه‌ای از کارهای انجام‌شده در آن وضعیت باقی نماند. این موضوع می‌تواند زندگی فرد را به شدت تحت تأثیر قرار دهد و باعث اختلال در عملکرد اجتماعی، تحصیلی یا شغلی او شود.

اختلال چندشخصیتی در روانشناسی چیست؟

در روانشناسی، اختلال هویت تجزیه‌ای نوعی مکانیسم دفاعی شدید به شمار می‌رود که به دنبال تروما شکل می‌گیرد و همینطور مغز فرد در واکنش به تجربه‌های آسیب‌زا، شخصیت‌های جداگانه‌ای می‌سازد که مسئولیت بخشی از درد یا وظایف خاص را بر عهده می‌گیرند. مثل: زنی که در دوران کودکی بارها مورد آزار قرار گرفته، در بزرگسالی ممکن است دارای شخصیتی محافظ، شخصیتی کودک‌صفت، و شخصیتی خشمگین باشد که هر کدام در موقعیت‌های خاص ظاهر می‌شوند.

علائم اختلال چند شخصیتی؟

این اختلال دارای نشانه‌هایی است که ممکن است با سایر اختلالات اشتباه گرفته شود و فرد ممکن است دچار گسست در حافظه، هویت، آگاهی یا درک محیط شود و همینطور رفتار او ممکن است به‌گونه‌ای باشد که اطرافیان تصور کنند با چند نفر متفاوت در حال تعامل هستند. علائم ممکن است خفیف یا شدید باشد و در هر فرد به شکلی خاص بروز پیدا کند.

نمونه هایی از علائم مهم اختلال چند شخصیتی

• وجود دو یا چند هویت مجزا

• فراموشی‌های مکرر و شدید (Gapهای حافظه)

• تغییر در رفتار، خلق‌وخو و صدا

• احساس جدا بودن از بدن یا واقعیت (دپرسونالیزیشن)

• احساس گسست از محیط اطراف (دریالیزیشن)

• اضطراب شدید یا حملات پانیک

• افسردگی و افکار خودکشی

• اختلال خواب و کابوس‌های مکرر

• احساس شرم و گناه شدید

• تجربه سوء‌استفاده جنسی یا جسمی در گذشته

• تغییر ناگهانی در اولویت‌ها، علاقمندی‌ها یا مهارت‌ها

• شنیدن صداهای درونی یا مکالمه بین شخصیت‌ها

 

علت به وجود آمدن اختلال چند شخصیتی؟

اصلی‌ترین علت ابتلا به اختلال هویت تجزیه‌ای، تجربه تروما یا ضربه روانی شدید در کودکی است. بسیاری از مبتلایان گزارش می‌دهند که در دوران کودکی خود تجربه سوء‌استفاده جنسی، جسمی یا روانی داشته‌اند و همین موضوع سبب شده که مغز کودک در این حالت برای محافظت از خود، بخش‌هایی از خاطرات دردناک را “جدا” کرده و شخصیت‌هایی را بسازد تا بتواند آن تجربیات را تحمل کند. این سازوکار دفاعی در بزرگسالی به شکل اختلال DID ظاهر می‌شود.

انواع اختلال چندشخصیتی

1-نوع کلاسیک (کامل)

در این نوع، فرد دارای شخصیت‌های کاملاً مجزاست که هر یک هویت، حافظه، و ویژگی‌های متفاوتی دارند و همچنین این شخصیت‌ها ممکن است از وجود یکدیگر بی‌خبر باشند یا گاهی با هم در تعامل باشند. به عنوان مثال: در کلاس درس شخصی ذهنش کاملا از درس رها شده و به فکر زنگ آخر برای حضور در حیاط و ورزش کردن است.

2-نوع خودآگاه یا هم‌ زیست

در این حالت، شخصیت‌ها نسبت به هم آگاهی دارند و ممکن است درون ذهن فرد با هم مکالمه کنند که گاهی فرد می‌تواند حضور شخصیت‌های دیگر را حس کند، ولی همچنان کنترل اصلی در دست یکی از آن‌هاست. به عنوان مثال: برای همه پیش آمده است که حقوقمان واریز شده اما انقدر بدهکاری و خرج داریم که این دو بی نهایت بایکدیگر درحال تعامل برای یافتن یک راه دقیق و اصولی هستند.

3-نوع سایه‌ای یا پنهان

در این نوع، شخصیت‌ها به‌صورت پنهان عمل می‌کنند و کمتر خود را در رفتار بیرونی نشان می‌دهند؛ تغییر شخصیت‌ها ممکن است خیلی نامحسوس و تنها در حالات روحی فرد قابل‌تشخیص باشد اما با کمی تامل و اندیشیدن به خوبی میتوان حالات او را درک کرد. به عنوان مثال: درحال فیلم دیدن هستید اما ذهنتان شما را میخواهد به سمت بازی های رایانه ای بکشاند که این قدرتی در شما ایجاد می کند که به خوبی تمرکز بر روی فیلم نداشته باشید.

4-نوع فرماندهی کامل

در این مدل، یک شخصیت مرکزی نقش «کنترل‌گر» یا شخصیت غالب را دارد، و سایر شخصیت‌ها در موقعیت‌های خاص وارد عمل می‌شوند؛ همچنین این ساختار معمولاً در افرادی با تجربیات شدید نظامی یا کودکی سخت دیده می‌شود. به عنوان مثال: در برخی از خانه ها جا افتاده که همگی باید 8 صبح بیدار باشند و این امکان ندارد که دقیقه ای تاخیر داشته باشد چون تبدیل به عادت شده است!.

5-نوع مختلط یا مرزی

این نوع ترکیبی از مدل‌های مختلف بالا بوده و اغلب شامل شخصیت‌های متضاد (مثلاً کودک، مراقب، خشن، منطقی) است. این مدل معمولاً پیچیده‌ترین نوع DID بوده و درمان آن نیاز به زمان و کار دقیق دارد. به عنوان مثال: علایق عجیب به غذاهای متنوع و به یکباره علاقه به ورزش یافتن! این مورد باید با پزشک متخصص معالج بررسی و رفع گردد.

بیماری های همزمان با اختلال تجزیه هویت(DID)

اغلب افراد مبتلا به اختلال چند شخصیتی، به طور همزمان دچار سایر اختلالات روانی نیز هستند و این اختلالات ممکن است ریشه در همان تروماهای کودکی داشته باشند یا نتیجه ثانویه زندگی با DID باشند. برخی از شایع‌ترین این اختلالات شامل افسردگی شدید، اضطراب فراگیر، اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)، اختلال وسواس فکری-عملی (OCD)، اختلال شخصیت مرزی (BPD) و اختلالات خواب می‌شوند که وجود این همپوشانی‌ها، تشخیص و درمان را پیچیده‌تر می‌کند.

علل ابتلا به اختلال هویت تجزیه‌ای

علت‌های اصلی این اختلال را می‌توان به دو دسته کلی تقسیم کرد: عوامل محیطی و روانی؛ از مهم‌ترین عوامل محیطی می‌توان به سوءاستفاده جنسی، جسمی یا عاطفی در کودکی اشاره کرد و زمانی که کودک احساس امنیت نداشته باشد، مغز او تلاش می‌کند با تجزیه شخصیت از خود محافظت کند. اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، تبدیل به اختلال مزمن و پایدار خواهد شد.

عوامل روانی نیز نقش مهمی دارند و کودکانی که دارای شخصیت حساس‌تری هستند یا در محیط‌های پرتنش بزرگ می‌شوند، بیشتر در معرض خطر هستند. همچنین، نبود حمایت عاطفی از سوی والدین، طردشدگی، فقدان دلبستگی سالم، و حتی مشاهده خشونت‌های مکرر از جمله عوامل مؤثر دیگر در شکل‌گیری DID هستند.

اختلال چند شخصیتی در کودکان و نوجوانان چگونه است؟

در کودکان و نوجوانان، اختلال چند شخصیتی ممکن است به صورت رفتارهای عجیب، دوست خیالی، تغییرهای ناگهانی در رفتار یا افت تحصیلی ظاهر شود که والدین معمولاً متوجه تغییر ناگهانی در گفتار، نوشتار یا علاقه‌مندی‌های فرزندشان می‌شوند. اگرچه شخصیت‌ها در کودکان ممکن است کمتر از بزرگسالان متمایز باشند، اما نشانه‌هایی مثل از دست دادن حافظه، صحبت با خود یا تغییر صدا بسیار قابل توجه هستند و تشخیص زودهنگام و حمایت عاطفی از کودک می‌تواند روند بیماری را کنترل‌پذیرتر کند.

آیا اختلال هویت تجزیه‌ای قابل درمان است؟

بله، اختلال هویت تجزیه‌ای قابل درمان است، اما نه فوری و نه ساده. روند درمان این اختلال معمولاً بلندمدت است و نیاز به تعهد، همکاری فعال بیمار و پشتیبانی روانشناس متخصص دارد. هدف اصلی درمان، ادغام شخصیت‌ها و بازگرداندن حس یگانگی به فرد است و استفاده از تکنیک‌های مختلف روان‌درمانی، دارو، تمرین‌های ذهن‌آگاهی و حمایت اجتماعی می‌تواند بسیار مؤثر باشد و درنهایت این را باید دانست که هرچه درمان زودتر شروع شود، احتمال موفقیت بیشتر است؛ مهم‌ترین اصل در درمان، پذیرش بیمار بدون قضاوت و ایجاد اعتماد عمیق است.

بنابر نقل قول سایت Cleveland Clinic:

Therapy for dissociative identity disorder

Therapy for DID focuses on:

Identifying and working through past trauma

Managing sudden behavioral changes

Merging separate identities into a single identity

You may benefit from individual, group or family therapy.

Participating in therapy is challenging. You’ll need to work through events that bring strong emotions. These can make you feel anxious, helpless, scared and alone. But you’re not alone. Your therapist and loved ones are willing to help and support you as you navigate treatment for DID.

ترجمه به فارسی:

درمان اختلال هویت تجزیه‌ای درمان اختلال هویت تجزیه‌ای بر موارد زیر تمرکز دارد: شناسایی و گذر از آسیب‌های گذشته مدیریت تغییرات ناگهانی رفتاری ادغام هویت‌های جداگانه در یک هویت واحد شما ممکن است از درمان فردی، گروهی یا خانوادگی بهره‌مند شوید. شرکت در درمان چالش برانگیز است. شما باید از طریق رویدادهایی که احساسات قوی به همراه دارند، کنار بیایید. این رویدادها می‌توانند باعث شوند احساس اضطراب، درماندگی، ترس و تنهایی کنید. اما شما تنها نیستید. درمانگر و عزیزان شما مایلند در طول درمان اختلال هویت تجزیه‌ای به شما کمک و حمایت کنند.

جدول درمان اختلال چندشخصیتی

۸ راه درمان اختلال تجزیه‌ای

1. روان‌درمانی بلندمدت
   در این روش، درمانگر تلاش می‌کند به بیمار کمک کند تا خاطرات سرکوب‌شده را کشف و شخصیت‌ها را شناسایی کند و درنهایت هدف نهایی ادغام شخصیت‌ها و ایجاد انسجام روانی است.

2. دارو درمانی مکمل
   داروها به‌تنهایی درمان‌کننده نیستند اما در کنترل علائم مثل اضطراب، افسردگی یا بی‌خوابی مؤثرند و همینطور دارو باید زیر نظر روانپزشک تجویز شود.

3. هیپنوتراپی درمانی
   درمانگر با استفاده از هیپنوتیزم بالینی، به فرد کمک می‌کند تا به خاطرات از یادرفته دسترسی پیدا کند و مکالمه بین شخصیت‌ها را تسهیل نماید.

4. درمان شناختی رفتاری (CBT)
   CBT به فرد کمک می‌کند افکار ناسازگار را شناسایی کرده و به جای آن، رفتارهای سالم‌تری اتخاذ کند که این روش ساختار ذهنی بیمار را بازسازی می‌کند.

5. تمرین ذهن‌آگاهی (Mindfulness)
   این تمرین‌ها به فرد کمک می‌کنند که در لحظه حال حضور داشته باشد و گسست ذهنی را کاهش دهد و تمرکز بر تنفس و بدن‌مداری در این روش بسیار مهم است.

6. گروه‌درمانی و حمایت‌های اجتماعی
   حضور در گروه‌های حمایتی باعث می‌شود فرد احساس نکند تنهاست و با شنیدن تجربیات دیگران و بیان تجربه خود، به روند درمان کمک می‌کند.

7. هنر و موسیقی‌درمانی
   از طریق نقاشی، موسیقی یا نویسندگی، شخصیت‌های درونی خود را بهتر می‌شناسند و احساسات سرکوب‌شده را بیان می‌کنند. راهی برای بازسازی ارتباط عاطفی است.

8. حمایت خانوادگی و آموزش اطرافیان
   خانواده نقش کلیدی در درمان دارد و همچنین آگاه‌سازی خانواده درباره بیماری، نحوه رفتار با فرد و تشویق به پیگیری درمان می‌تواند بسیار مؤثر باشد.

تشخیص بیماری اختلال چند شخصیتی در افراد چگونه است؟

تشخیص اختلال هویت تجزیه‌ای یکی از پیچیده‌ترین چالش‌های روانشناسی بالینی است و ابتدا روانشناس یا روانپزشک با گرفتن شرح‌حال کامل از بیمار، بررسی علائم رفتاری، سابقه آسیب‌های روانی، و مصاحبه عمیق بالینی شروع می‌کند. در این مرحله، بررسی وجود گسست‌های شدید در حافظه و هویت بسیار مهم است.

یکی از ابزارهای تخصصی برای تشخیص DID، استفاده از آزمون‌های روان‌سنجی مانند SCID-D (Structured Clinical Interview for Dissociative Disorders) است و همچنین بررسی نوسانات در شخصیت، صدا، دست‌خط و حافظه فرد، اطلاعات ارزشمندی در اختیار درمانگر قرار می‌دهد.

در برخی موارد، خانواده یا نزدیکان بیمار اطلاعات کلیدی را ارائه می‌دهند که در روند تشخیص بسیار مهم است و به‌ویژه اگر شخص بیمار، از تغییر شخصیت‌های خود بی‌اطلاع باشد. فرایند تشخیص باید با دقت، بدون قضاوت، و با رعایت اصول اخلاقی و بالینی انجام گیرد.

نحوه پیشگیری از اختلالات چندشخصیتی

پیشگیری از اختلال هویت تجزیه‌ای از دوران کودکی آغاز می‌شود و حمایت روانی و عاطفی از کودک، ایجاد محیطی امن، احترام به احساسات او و آموزش مهارت‌های مقابله با استرس، از عوامل کلیدی در کاهش خطر بروز این اختلال هستند. کودکی که احساس امنیت کند، کمتر به مکانیسم‌های دفاعی ناسالم پناه می‌برد.

همچنین مداخلات روانشناختی زودهنگام در افرادی که در معرض تروما هستند، بسیار مؤثر است و مدارس، خانواده‌ها و مراکز بهزیستی باید نسبت به رفتارهای پرخطر یا غیرعادی کودکان حساس باشند. آموزش والدین درباره نیازهای روانی کودک، نقش کلیدی در پیشگیری از گسست‌های شخصیتی در آینده دارد.

جمع‌بندی نهایی

اختلال هویت تجزیه‌ای اگرچه نادر به نظر می‌رسد، اما واقعیتی دردناک برای افرادی است که با آن زندگی می‌کنند و همینطور با شناخت این بیماری، آگاه‌سازی جامعه و شکستن تابوها در مورد آن می‌تواند به بیماران کمک کند تا سریع‌تر تشخیص داده شده و روند درمان را آغاز کنند. همچنین ضروری است بدانیم که این افراد «تظاهر نمی‌کنند» بلکه دچار شکاف‌های واقعی در ساختار هویتی خود هستند.

اگر شما یا اطرافیانتان علائمی از این اختلال را تجربه می‌کنید، مراجعه به روانشناس باتجربه در زمینه اختلالات تجزیه‌ای بهترین قدم است و فراموش نکنید که زندگی با چند هویت در یک بدن، چالش‌برانگیز، سردرگم‌کننده و نیازمند همدلی است. جامعه‌ای آگاه، خانواده‌ای حمایت‌گر و درمانگری متخصص می‌توانند مسیر درمان را هموار کرده و امید را به زندگی این افراد بازگردانند.

سوالات متداول درباره اختلال چند شخصیتی

1. آیا اختلال چند شخصیتی ارثی است؟
   خیر، اما ژنتیک می‌تواند در آسیب‌پذیری روانی نقش داشته باشد.

2. چند شخصیت ممکن است در یک فرد وجود داشته باشد؟
   ممکن است از ۲ تا بیش از ۱۰۰ شخصیت در برخی موارد ثبت شود.

3. آیا افراد دارای DID خطرناک هستند؟
   نه لزوماً؛ اغلب خطر را بیشتر متوجه خود می‌کنند تا دیگران.

4. آیا شخصیت‌ها از یکدیگر آگاه هستند؟
   گاهی بله، گاهی نه؛ این بستگی به نوع DID دارد.

5. آیا می‌توان زندگی طبیعی داشت با DID؟
   با درمان مناسب، بله. افراد می‌توانند به زندگی پایدار برسند.